Plannen
Het is november. Een gure wind blaast ons door de donkere straat naar de entree van het restaurant. Als we tegenover elkaar zitten zucht Pieter: ‘Hè, lekker warm hier!’ Over de tafel heen pak ik zijn handen en taxeer zijn blik. Hij lijkt iets in zijn schild te voeren. ‘What’s up your sleeve, love?’, vraag ik lachend. Een brede grijns verspreidt zich over Pieters gezicht, zijn ogen twinkelen ondeugend, maar een antwoord krijg ik niet.
Nog altijd smoorverliefd genieten we van een heerlijk etentje en klinken met een mooie Zuid-Afrikaanse wijn op onze plannen. Pieter is registeraccountant en heeft van onze werkgever Deloitte het aanbod gekregen om een desk op te zetten in Johannesburg. Hij beschouwt het als de kans van zijn leven. Ik zal daar aan de universiteit kunstgeschiedenis gaan studeren, als vervolg op mijn opleiding interieurarchitectuur.
We zijn net de dertig gepasseerd en behalve dat we aan de vooravond staan van een groot avontuur, maken we plannen die veel mensen van die leeftijd doorgaans maken. We willen graag kinderen; Pieter zet in op maar liefst vier en ook vanavond dringt hij aan op het stichten van een groot gezin, wat ik vooralsnog weglach. ‘Eerst maar eens ééntje, Piep!’, zeg ik zoals altijd. ‘Oké’, besluit Pieter toegeeflijk, ‘maar wil je dan wel twee dingen voor me doen? Morgen regelen dat we nog voor ons vertrek kunnen trouwen en stoppen met de pil?’ Ik val schaterend achterover in mijn stoel. ‘Tjonge jonge, zat je daarop te broeden, is dit een aanzoek?’ Pieter grijnst. ‘Ja, en de romantische versie komt later.’
Dag des onheils
De volgende ochtend klemt Pieter me in zijn armen voordat hij vertrekt naar de Vrije Universiteit, waar hij iedere vrijdag college geeft. ‘Tot straks’, fluisteren we met onze lippen tegen elkaar, ‘ik zal je missen.’ Voor het raam zwaai ik hem uit, werp nog een kushandje en krijg er één terug.
Ik sprint de trap op naar de badkamer en pak mijn strip pillen. ‘Zo jongens, jullie gaan achter slot en grendel. Voorlopig niet meer nodig. We gaan een kindje maken!’, zeg ik zacht. Het geluk stroomt door me heen als ik denk aan onze liefde, onze plannen en het eerste kind – een jongen denken we allebei – dat we samen zullen krijgen.
Ik ben die dag vrij en mijmer over april, wanneer we voor anderhalf jaar naar Zuid-Afrika zullen vertrekken. Het kan raar lopen in een mensenleven. Onze eerste afspraak staat me nog helder voor de geest en ik neem de tijd om terug te denken aan hoe we elkaar hebben ontmoet.
Hoe het begon
We draaiden op ons werk al een poosje om elkaar heen en maakten regelmatig een praatje. Op een broeierig hete zomermiddag trok ik de stoute schoenen aan. Trillend op mijn benen liep ik naar Pieters kamer en stapte naar binnen met mijn agenda opengeslagen in mijn handen. Hij was aan de telefoon dus ik wachtte, intussen blozend om zijn opgetrokken wenkbrauwen en plagerige lachje.
Nadat hij het gesprek beëindigd had, vroeg Pieter: ‘Wil je misschien iets vragen, Josje?’ ‘Of je zaterdag 16 juli met me uit eten wilt’, zei ik onomwonden. Pieters wenkbrauwen gingen nog iets verder omhoog, waarna hij naar zijn agenda graaide en me strak bleef aankijken. Wat ik op dat moment in zijn ogen zag, laat zich het beste omschrijven als de blik van iemand die de loterij gewonnen heeft. Ik had de signalen goed gelezen, dit wilde hij net zo graag als ik.
Ruim een week later was onze afspraak bij een trendy restaurant aan een Amsterdamse gracht. Ik weet nog dat er pasta op mijn bord lag – en dat ik daar weinig van gegeten heb. Ik was tot over mijn oren verliefd. Pieter bleef voor de vorm nog een beetje op afstand, maar toen we het restaurant uitstapten en naar zijn fiets liepen, trok hij me tegen zich aan en zei: ‘Ik heb op jou gewacht, jij bent de liefde van mijn leven.’
Achterop zijn bagagedrager, mijn armen om zijn middel en mijn hoofd tegen zijn rug, wist ik dat ik mijn maatje for life had gevonden. We waren vanaf die eerste avond onafscheidelijk, zijn direct gaan samenwonen en begonnen al snel met onze zoektocht naar een huis. Soms weet je dingen gewoon heel, heel erg zeker.
Wachten
Ik ruk me los uit mijn herinneringen, trek mijn sportschoenen aan en ga een uurtje trainen. Aan het eind van de middag zal ik de bus en de trein naar Amsterdam nemen, waar we elkaar zullen ontmoeten. Het is 17 november, nu al aardedonker en totaal onverwacht is het gaan sneeuwen.
Wat duurt het lang, waar blijft hij toch? Ik sta in de centrale hal van het Amstelstation. Om mij heen bewegen mensen zich van perron naar perron, lopen langs me de hal uit naar buiten en anderen passeren me naar binnen, een vlaag ijskoude wind met zich meenemend.
Waar blijft hij toch? Dit mantra blijf ik maar herhalen en iedere keer als er een auto stopt die in het donker op die van ons lijkt, of ik zie een man aankomen met eenzelfde jas als die van Pieter, gaat er een rilling van opluchting door me heen. Tevergeefs, het is Pieter nog altijd niet. We hebben om half zes afgesproken dat hij me hier zou ophalen om samen naar een feestje te gaan. Het is bijna kwart over zes. Ik word steeds ongeruster.
We schrijven 1995. Pieter is één van de eersten in Nederland met een mobiele telefoon. Ik heb al vijf keer met een kwartje in de telefooncel zijn nummer gebeld, om iedere keer weer zijn opgenomen boodschap te horen: “Dit is de voicemail van Pieter Cortel. Laat een bericht achter na de toon alstublieft.”
Na anderhalf uur wachten en bellen, geef ik het op. Dit is het tijdperk waarin je niet even een buur of een vriend mobiel kunt bereiken om te vragen of iemand iets weet. De telefoons thuis worden niet opgenomen; blijkbaar is iedereen die ik bel deze vrijdagavond op stap. Bovendien heb ik niet veel contant geld meer en wil ik mijn kwartjes sparen om Pieter te bereiken.
Me keihard verwerend tegen het visioen dat zich alsmaar aan me opdringt van twee agenten die me ernstig aankijken, besluit ik de trein terug naar huis te nemen. Die is net weg en ik moet een halfuur wachten.
Op Station Sloterdijk moet ik verder met de bus naar Velsen-Zuid, waar we kortgeleden ons pas gekochte witte vilaatje aan de bosrand hebben betrokken. Ook de bus is net vertrokken en ik moet drie kwartier mijn angst en verschrikkelijke voorgevoel wegslikken. Ik doe dat met een glas rode wijn in de restauratie, terwijl ik voortdurend in mezelf blijf mompelen: ‘Hij is gewoon thuis. Als ik straks thuiskom staat zijn auto op het pad.’
Nachtmerrie
Als ik eindelijk om half tien vlak achter ons huis uit de bus stap en de weg wil oversteken, valt mijn oog op een reclamebord: Uitendaal uitvaartverzorging. Ik begin midden op straat keihard te janken en zet het op een rennen. Hijgend kom ik aan in onze straat. Ons huis staat er donker en verlaten bij. Niemand thuis. Nog een klein stukje en ik kan op de oprit kijken. Niets. Geen auto. Hij is er niet.
Wat is er in godsnaam gebeurd? Met trillende vingers steek ik de sleutel in het slot. Zodra de deur opengaat, roep ik tegen beter weten in: ‘Piep, ben je thuis?’ Een wild zwiepen van takken tegen de ramen is het antwoord. Ik heb me zelden zo radeloos gevoeld.
Ik beluister de ingesproken boodschappen op het antwoordapparaat. Niets van Pieter. Wel een bericht van de collega die het feestje geeft waar wij worden verwacht. Hij vraagt of alles goed is en waarom we er nog niet zijn.
Ik bel voor de zoveelste keer Pieters ouders. Ze nemen niet op. Ik bel opnieuw zijn zus en zwager. Niemand thuis. Het snot loopt over mijn bovenlip en alles aan mij trilt. En weer is daar het beeld van twee agenten met ernstige gezichten. Ik laat me met mijn rug tegen de bank op de grond zakken in de koude, donkere huiskamer en snik: ‘Oh Piep, laat dit niet waar zijn!’
Ik raap mezelf bij elkaar en bel met het VU Ziekenhuis. Zodra er wordt opgenomen, vraag ik ademloos: ‘Is er een Pieter Cortel bij u binnengekomen?’ De portier informeert: ‘Wat is zijn adres?’, en ik noem de naam van onze nieuwe straat. ‘Nee’, hoor ik, ‘die Cortel hebben we hier niet.’
Ik bel het AMC. Daar herhaalt zich het gesprek. Ook hier hebben ze geen Cortel van de Doctor Kuyperlaan. Inmiddels twijfel ik er niet meer aan dat Pieter een ongeluk heeft gehad. Weer bel ik het VU Ziekenhuis, ik kan niets anders bedenken. Hij was daar tenslotte vlakbij om les te geven. Ik krijg dezelfde portier aan de telefoon.
Huilend smeek ik: ‘Meneer, alstublieft, wilt u nog een keer kijken? Mijn vriend is niet op onze afspraak verschenen, dat is uren geleden en ook in het AMC is er geen Cortel.’ Dan doet de portier iets wat waarschijnlijk niet mag. Hij zegt: ‘Cortel uit Velsen-Zuid, die Cortel is hier niet binnengebracht.’
Met een klap dringt de volle omvang van wat er gezegd wordt tot me door. Die Cortel. In Pieters identiteitsbewijs staat nog zijn oude adres in Amsterdam. Ik slik een paar keer en stel dan de vraag die ik niet stellen wil, omdat ik het antwoord al weet en ik dat niet horen wil. ‘Pieter Cortel, Marnixstraat Amsterdam?’ ‘Ja mevrouw, die is hier vanavond binnengebracht. Ik verbind u door met de Intensive Care.’
Bidden
‘IC, met Martin’, klinkt een gehaaste stem. ‘Met Josje de Klerk, ik ben de vriendin van Pieter Cortel, die bij jullie zou moeten zijn. Klopt dat?’ In plaats van mij antwoord te geven, houdt Martin de telefoon een eindje van zich af en schreeuwt: ‘Ik heb hier de vriendin van die man, die Cortel. Wat kan ik zeggen? Leeft ie nog?’
Mijn hart mist een aantal slagen, mijn benen veranderen in rubber. Kotsmisselijk zak ik voor de tweede keer in een halfuur op de vloer in elkaar. Leeft hij nog… Lieve God, alstublieft, laat hem leven. Ik moet naar hem toe, laat me hem levend aantreffen. Ik moet nog dingen zeggen… We zijn nog maar net begonnen. Geef ons een kans, geef ons tijd…
‘Hallo mevrouw?’ Martin is terug aan de telefoon. ‘Kunt u hierheen komen?’ Ik verzamel moed en vraag: ‘Gaat hij dood?’ Even is het stil. Dan zegt Martin: ‘Het spijt me, die kans is reëel aanwezig. Doet u alstublieft voorzichtig, het is glad op de wegen.’
Ik laat de telefoon uit mijn handen vallen en gris de huissleutels van tafel. We hebben nog met niemand kennisgemaakt, behalve met de buren rechts van ons. In blinde paniek ren ik naar hun huis. Ik bel aan, bons op de deur en intussen stromen de tranen over mijn wangen, klappertand ik als een bezetene en bid ik dat ik mijn grote liefde niet zal verliezen.
Greetje doet open en heeft minder dan een seconde nodig om te begrijpen dat er iets mis is. Ze trekt me over de drempel hun warme huis binnen en stelt doortastende vragen. Hortend en stotend breng ik uit: ‘Pieter… intensive care, een ongeluk… de VU.’
Zonder aarzelen duwen mijn nieuwe buren me op de passagiersstoel van hun auto. Gonesh rijdt, Greetje zit achter mij, houdt mijn hand vast en knijpt in mijn schouders. In mijn beleving duurt de rit naar het ziekenhuis maar een paar minuten, terwijl het in werkelijkheid meer dan een uur is. Ik heb geen besef meer van tijd.
Door de plotselinge sneeuwval is het inderdaad spekglad en Gonesh moet erg voorzichtig rijden. De strooi- en veegwagens zijn nog niet gemobiliseerd en er ligt een dikke laag wit poeder op de wegen. Ik ben me van twee dingen scherp bewust: dat ik nooit meer zal vergeten hoe echte angst voelt en dat ik steeds dezelfde zin herhaal. ‘God, laat hem nog leven.’
Visioen
Zodra we op de afdeling IC binnenkomen, worden we opgevangen door een verpleegkundige. Zij brengt ons naar een kamer, waar twee mensen op mij wachten. En daar zijn ze dan, de twee agenten uit mijn visioen. Voordat ik naar Pieter mag, word ik geacht vragen over hem te beantwoorden.
Wanhopig probeer ik langs de agenten de kamer uit te rennen, op zoek naar mijn lief die ergens verderop in deze gang ligt te wachten tot ik er ben, dat voel ik. Als de vrouwelijke agent me wil tegenhouden, spuug ik woedend mijn woorden uit: ‘Laat me los! Ik ga nu geen vragen beantwoorden. Ik moet naar mijn vriend. Hij kan intussen wel overlijden, jullie wachten maar!’
Ik hol de gang in. Ergens halverwege sta ik plotseling stil en kijk naar links door de openstaande deur van een grote zaal. Daar, recht tegenover me, ligt mijn liefde. Het laken is tot zijn borst opgetrokken, zijn armen liggen er bovenop. In zijn mond en neus zitten slangen, uit zijn hoofd steken twee drains, die vocht en bloed afvoeren. Overal om hem heen klinken scherpe tonen, zijn borst gaat regelmatig op en neer. Te regelmatig. Hij wordt beademd.
Zijn huid is gelig en zijn ogen zijn half gesloten. Het is net alsof hij tussen zijn oogharen door naar me kijkt. Zoals de ogen van de Mona Lisa, die je lijken te volgen als je je voor het schilderij van links naar rechts beweegt, lijken die van Pieter mijn bewegingen gade te slaan.
Als in trance loop ik richting het bed, met een bezorgde Gonesh en Greetje in mijn kielzog. Bij Pieter aangekomen, wordt het plotseling zwart voor mijn ogen. Ik zak achterover in elkaar en mijn nieuwe buren vangen me op, planten me op een stoel. Als de mist is opgetrokken, leg ik voorzichtig mijn beide handen om Pieters wangen. ‘Piep’, fluister ik huilend, ‘wat doe je nou man? Ik schrik me kapot. Hoor je me?’
‘Dat maakt niet uit’, klinkt het achter me. ‘Ik ben Martin, we hebben elkaar eerder aan de telefoon gehad.’ Verstrooid schud ik de uitgestoken hand van de verpleegkundige, zeg mijn naam en vraag: ‘Hoe bedoel je, dat dat niet uitmaakt?’ ‘Ook al lijkt het alsof je vriend je niet hoort, het kan best zijn dat dat wel zo is, dus praat vooral tegen hem’, adviseert Martin.
Het is me helder dat hij veel meer weet dan hij tegen me zegt, dat hij en zijn collega’s zich in een heel ander stadium van dit proces bevinden: mijlen ver op mij vooruit. Voor hen is Pieter niet meer in leven, hij wordt in leven gehouden. Maar ik voel mijn warme man, ik zie hem ademen en ik ruik, ondanks de scherpe geur van ontsmettingsmiddelen en het weeïge van de kunststof buizen en slangen, de overheerlijke geur van zijn glanzende huid. De verpleging en ik bevinden ons in verschillende universums.
Overleven
Na een tijdje word ik met zachte dwang teruggestuurd naar de kamer waar nog altijd de twee agenten op me zitten te wachten. Net als ik me wil excuseren voor mijn reactie, legt de vrouwelijke agent een hand op mijn schouder en zegt: ‘Sorry, dat was onhandig van ons.’
Bibberend van narigheid ga ik zitten. Greetje vraagt of ze iemand voor me kan bellen en ik geef haar het nummer van mijn goede vriendin Marion, die vlakbij het ziekenhuis woont. Als ik klaar ben met het beantwoorden van vragen over Pieters adres, leeftijd en meer van dat soort trivialiteiten, komt Marion al de kamer binnen en valt me om mijn hals. ‘God meisje, wat is dit nu allemaal?’
Ze heeft, hoe attent, een pak toastjes, wat paté en zelfs een fles wijn meegenomen. De wijn laat ik onaangeroerd, van de toast met paté laat ik me er een paar voeren. Het is het eerste wat ik sinds de lunch eet. De misselijkheid slik ik weg met water.
Vanaf dat moment gebeuren er heel veel dingen tegelijk. Ik krijg eindelijk mijn zwager Ed aan de telefoon en vertel dat Pieter op de IC ligt, dat hij een ongeluk heeft gehad. ‘Godverdómme!’, is alles wat Ed zegt. En daarna: ‘Ik bel pap en mam’.
Mijn moeder is inmiddels gearriveerd en ook Pieters beste vriend Edo en zijn vriendin Julia. Edo en Julia zijn volkomen ontdaan. Edo blijft maar zeggen: ‘Dit moet gewoon goedkomen. Hoe moet het anders met onze afspraak “vrienden voor het leven”?’ Julia troost hem: ‘Hé, hij is wel ons Koekiemonster hè, tuurlijk wordt ie wakker!’
Er wordt in een eenpersoonskamer een bed voor me geregeld, want ik heb heel duidelijk te kennen gegeven dat ik niet naar huis wil. Ik blijf bij Pieter. Marion haalt uit haar huis een tandenborstel en wat schone kleren op. Mijn overleefplek is klaar.
Mijn schoonouders zijn er. Hand in hand lopen we naar Pieters kamer. We bespreken hoe ongelooflijk het is dat jaren geleden zijn zus Hanneke een ernstig ongeluk heeft gehad en in coma in het ziekenhuis terechtkwam. Zij heeft blijvend letsel, maar heeft een goed en fijn leven kunnen opbouwen. En nu ligt ook haar broer Pieter in coma.
Heel zachtjes naderen we zijn bed, hij ligt op een grote zaal met mensen die allemaal op de een of andere manier op het randje van de dood balanceren. Direct zegt mijn schoonvader: ‘Dit is veel erger dan toen met Hanneke.’ Geschokt kijk ik hem aan. Mijn schoonmoeder is overmand door verdriet, streelt haar zoon over zijn wang. Ik heb zo verschrikkelijk met deze mensen te doen, mijn hart breekt.
Horror
Er volgt een slopende week. De verpleging is enorm betrokken en geeft me veel vrijheden. Ik mag helpen Pieter verzorgen, wassen, zijn tanden poetsen, ik mag de hele dag in het ziekenhuis en bij Pieters bed zijn.
Soms heeft hij pijn. Zodra we zijn kin aanraken, beweegt hij zijn onderkaak, die gebroken is. Regelmatig wordt er een pijnprikkeltest gedaan, om zijn reflexen te controleren. Met een pen dwars op het nagelbed wordt er druk uitgeoefend. Ik probeer het bij mezelf, het doet echt venijnig zeer.
Pieter reageert niet goed. In plaats van zijn hand weg te trekken van de pijn, duwt hij hem er juist naartoe. ‘Dit zie je vaak bij dergelijk letsel’, zegt verpleegkundige Marleen. ‘Pieters hersenhelften zijn door de klap ten opzichte van elkaar verschoven. Dat heeft grote impact op het adequaat verwerken van prikkels.’ Ik denk erachteraan: En op het functioneren in de meest basale zin, want hij kan niet eens zelfstandig ademen.
Wat die klap inhoudt waar Marleen het over heeft, is door de twee agenten uitgelegd. Volgens ooggetuigen is Pieter drie keer opnieuw begonnen aan de oversteek vanuit de universiteit naar de parkeerplaats. Hij stapte telkens weer terug het trottoir op, omdat hij plotseling verkeer zag opdoemen.
Doordat het donker was en sneeuwde, was het zicht erg slecht. Toen hij uiteindelijk overstak, bleef hij op de middenstreep wachten voor het verkeer dat hem vanaf de rechterkant naderde. Een taxi kwam met grote vaart de hoek om en reed erg dicht bij het midden, waar Pieter van schrok. Hij is achteruit gedeinsd en geschept door een auto, die vanaf zijn linkerkant met hoge snelheid het stoplicht naderde om het groene licht te halen.
Daarbij is Pieter over de motorkap en het dak geslingerd en heeft meters verderop een smak op het asfalt gemaakt. Waarschijnlijk is het heel snel gegaan, waardoor hij zich niet of nauwelijks bewust geweest is van wat er gebeurde. Maar terwijl me deze feiten worden meegedeeld, zie ik de details voor me. Het is een horrorfilm.
Hoop en vrees
De dagen rijgen zich aaneen, Pieter ligt nog altijd in coma. Soms mag hij heel even van de beademing af, omdat zijn reflexen zich lijken te herstellen. Dan reageren zijn pupillen op licht en wekt hij de indruk dat zijn hersens de pijnprikkeltest beter interpreteren. Het zelfstandig ademen duurt echter nooit lang. Na korte tijd zakt alles weer terug en gaat de beademing weer aan.
Velen van onze vrienden en familie komen regelmatig naar het ziekenhuis om bij Pieter te zijn en ons te steunen. Bij mij begint de uitputting zijn tol te eisen. Ik logeer inmiddels niet meer in het ziekenhuis maar bij Marion. Ik slaap nauwelijks en eten lukt bijna niet. Ik ben in een paar dagen tijd vijf kilo afgevallen. En ik was al niet zo zwaar.
Regelmatig zie ik verpleegkundigen of artsen Pieters kamer binnengaan, en iedere keer als dit gebeurt breekt het angstzweet me uit. Wat gaan ze doen, wat is er aan de hand, is er iets veranderd?
Pieter ligt zes dagen in coma, als er ineens rennende voetstappen door de gang klinken. Al mijn zintuigen staan op scherp en binnen een paar seconden ben ik bij zijn bed. Niemand, geen arts of verpleegkundige te bekennen. De paniek was niet voor Pieter. Schuin aan de overkant van de zaal wordt iemand gereanimeerd. Volkomen aan het eind van mijn Latijn val ik naast Pieter op het ziekenhuis bed neer.
Blijven of gaan
Ik krul me tegen hem aan, sla mijn armen om hem heen, kus zijn wang, druk mijn lippen tegen zijn mond op het enige vrije stukje naast de slang die eruit steekt. Ik streel huilend de kaalgeschoren plek op zijn hoofd, waar de drains zijn schedel ingaan. Ik laat mijn vinger zacht langs zijn wimpers gaan, omdat ik telkens weer hoop dat zijn oogleden zullen trillen.
Ik wil in hem kruipen, zo dicht tegen hem aan liggen dat er zelfs geen lucht meer tussen onze lichamen is. Ik wil samen met mijn grote liefde, mijn maatje for life, in een vacuüm verdwijnen. Ik wil opgaan in ons, onze liefde, onze toekomstplannen. Ik wil kunnen geloven dat we nog een toekomst hébben samen.
Schokkend jank ik alle angst en uitputting eruit tot Pieters schouder nat is van mijn tranen. Mijn rechterhand is onder de deken op zijn zachte buik, die ritmisch op en neer beweegt. Met een stem die rauw is van het huilen stuur ik mijn woorden, mijn blijken van liefde en van bereidheid te offeren, mijn bereidheid om los te laten, Pieters oor in.
‘Piep, mijn lief, mijn alles. Je weet dat ik wil dat je bij me blijft. Ik heb er werkelijk al mijn ledematen voor over, het licht in mijn ogen mag doven en ik hoef nooit meer de klank van muziek te horen, als wij maar samen mogen zijn.
Al moet ik je de rest van ons leven de trap op en af zeulen, al moet je levenslang luiers dragen die ik moet verwisselen: er is geen grens aan wat ik er voor overheb om jouw vrouw en de moeder van onze kinderen te mogen zijn. Maar wil jij dat? Mijn lief, jij moet kiezen. Ik weet niet wat voor toekomst er voor jou in het verschiet ligt als je hieruit wakker wordt.
Ik weet niet of, en zo ja hoe je dan nog functioneert. En of je dat wel trekt. Weet dat ik oneindig van je houd en altijd, over iedere grens van leven en dood, licht en donker, van je zal houden. Altijd, mijn hele leven. En weet ook dat ik je daarom de vrijheid geef om te gaan. Als jij denkt dat dat beter is, ga dan mijn lief. Steek dan over, laat je lijden los. Laat mij los, laat ons los.
Alleen jij weet of jij naar de overkant moet gaan op dit punt in je leven. Voel je niet door onze liefde geremd om die stap te zetten. Mijn lief, ik smeek je: doe wat nodig is. Blijf als je kunt, en ga als je moet. Ik zal iedere keuze die je maakt respecteren en in liefde accepteren.’
Koekiemonster
Als ik stop met praten, draait Pieter even met zijn kaken, trillen zijn oogleden en heb ik de indruk dat hij zucht. Of verbeeld ik het me allemaal? Stil blijf ik naast hem liggen, absorbeer alles wat hem Pieter maakt, neem hem helemaal in me op.
Achter me hoor ik een zacht geluid. Wanneer ik mijn hoofd van Pieters schouder til en opkijk, zie ik verpleegkundige Marleen. Ze huilt. ‘Sorry Josje, ik wilde me niet mengen in jullie intieme moment, maar je woorden raakten me zo, ik werd erdoor gehypnotiseerd. Ik kon niet meer weglopen.’
Haar blik dwaalt naar het prikbord achter Pieters bed, waar ansichtkaarten en tekeningen hangen, en een aantal foto’s van ons samen toen deze ramp zich nog niet voltrokken had.
Marleen steekt haar hand uit, haar vinger gaat voorzichtig over de foto waarop Pieter schaterlachend zijn hoofd in zijn nek gooit. Mijn liefde, die op het moment dat die foto genomen werd nog onbevangen toekomstplannen durfde te maken.
Marleen trekt me omhoog van het bed, tegen zich aan. Zo hang ik een poosje snikkend in haar armen, terwijl ze mijn hoofd streelt en me wiegt. Als Julia de kamer binnenkomt, zegt Marleen: ‘Waarom ga je niet even weg, Josje, naar buiten? Je moet er even tussenuit, je redt het anders niet.’
Ik weet dat ze gelijk heeft. Ik leef al bijna een week hier, ben hier twintig uur per etmaal en de andere paar uurtjes probeer ik te slapen in Marions bed. Het is slopend. Twijfelend kijk ik naar Pieter. De gedachte aan wat ik zojuist tegen hem heb gezegd geeft de doorslag. Ik weet zeker dat hij alleen wil zijn bij het maken van zijn keuze.
Julia buigt zich over Pieter heen. ‘We gaan even naar de stad, Koekiemonster’, zegt ze in zijn oor. Marleen voert intussen de gebruikelijke controles uit en trekt verrast haar wenkbrauwen op. ‘Hé, Pieter reageert goed op de pijnprikkeltest. En zijn pupillen doen het ook weer. Ga nou maar, ik denk dat hij zo wel weer even van de beademing af mag. Dit zijn positieve signalen.’
Bij de deur kijk ik nog één keer om. In gedachten zeg ik: Dag lief, ik kan ons koord nog niet doorsnijden, maar vertrouw erop dat jij het doet, als je vindt dat het moet.
Weten
Julia en ik nemen de tram naar het centrum van Amsterdam. ‘Ik wil graag een knuffeltje voor Pieter kopen’, zegt ze. We lopen door de drukke winkelstraten. Iedere seconde moet ik opnieuw het gevoel onderdrukken dat ik niet hier wil zijn, maar in het ziekenhuis, bij mijn lief.
Ik sta bij de deur van een speelgoedwinkel op Julia te wachten, als ik haar hoor roepen: ‘Jos, kijk nou wat ik vind!’ Ze houdt een klein blauw poppetje omhoog; een Koekiemonster. ‘Geweldig Juul’, neem mee’, moedig ik haar aan.
Met een tevreden uitdrukking op haar gezicht loopt Julia naast me naar het knuffeltje te kijken. ‘Nou moet ie wel wakker worden, want anders eet iemand anders de koekjes op.’ De kinderlijke manier waarop ze vertrouwen probeert te putten uit magisch denken en afdwingen, ontroert me diep.
‘Zin in een hamburger?’, vraag ik als we langs McDonald’s lopen. Ze knikt en even later zitten we tegenover elkaar met een dienblad vol vet en zout en suiker. ‘Ben je blij dat je er even tussenuit gegaan bent?’, vraagt Julia. Net als ik wil zeggen dat ik mijn systeem niet gereset krijg en ik alleen maar kan denken aan zo snel mogelijk teruggaan naar Pieter, voel ik een loodzwaar gewicht over me neerdalen.
Het lijkt alsof alle beweging om me heen bevriest, alsof de tijd wordt stilgezet. Ik laat mijn cheeseburger uit mijn handen op het dienblad vallen. Julia kijkt me bevreemd aan en vraagt wat er is. Intens verdrietig schud ik mijn hoofd en zeg wat ik zeker weet: ‘Juul, Pieter is dood.’
Weg
Gewapend met Koekiemonster rennen Julia en ik, nog geen uur nadat we vertrokken zijn, de IC weer binnen. In de deuropening tegenover Pieters bed blijf ik als aan de grond genageld staan. Achter de controledesk links van de deur staan Marleen en Martin. Op het moment dat ze ons in het vizier krijgen, komen ze naar ons toe.
Stil gaan ze naast ons staan, met zijn vieren kijken we naar mijn lief. Vijf stappen scheiden ons van zijn bed, maar ik hoef niet dichterbij te komen om te zien, te voelen, dat het klopt: hij is dood.
Zijn borst gaat onverminderd op en neer dankzij de beademing, maar alles aan hem is veranderd. Hier ligt een lege huls. Mijn liefde heeft gekozen. Als ik voorzichtig een pas in zijn richting zet, bevestigen zijn bevroren ogen achter zijn half geloken oogleden wat ik denk. Ze volgen me niet meer.
Marleen bestudeert me van opzij. ‘Hij ziet er heel anders uit dan net, hè Josje?’. Ze probeert voorzichtig te peilen of ik me realiseer wat hier gebeurd is. ‘Ik wist het al’, antwoord ik. ‘Om half twee?’ Verbijsterd kijkt Marleen me aan. Ik heb geen antwoord meer nodig.
Mijn lief heeft om half twee de grote, ongewisse oversteek gemaakt en dat heb ik, met mijn mond vol cheeseburger, gevoeld. En hoewel ik geen idee heb hoe ik verder moet zonder hem, accepteer ik zijn overlijden stante pede, daar op dat moment. Omdat ik zo onbeschrijflijk veel van hem houd.
Codicil
Die avond moet er definitief worden vastgesteld dat Pieter hersendood is. Er is geen twijfel. Pieters ouders worden door een van de artsen meegenomen naar een spreekkamer, ik laat me niet meer van zijn zijde weghalen.
Julia huilt het hele blauwe Koekiemonstertje nat. ‘Wie moet er nou mijn zelfgebakken koekjes opeten?’, snikt ze. Haar ontreddering is zo groot, dat ik even mijn eigen pijn vergeet en ik haar, net als Marleen bij mij deed eerder die dag, in mijn armen neem en wieg.
‘Josje’, klinkt de warme stem van Pieters vader, ‘had Pieter een codicil?’ Met tegenzin maak ik mijn blik los van Pieters stille gezicht, zijn gestalte die alsmaar de indruk blijft wekken te ademen. Dat dit alleen maar gebeurt dankzij een mechanische aandrijving, weet ik omdat ik het hoor.
Het zuigende geluid van de beademing helpt iedere illusie om zeep. ‘Ja pap, hij heeft een codicil.’ Terwijl ik het zeg, begrijp ik pas waarom die beademing niet al uitgezet is. Ze houden hem kunstmatig in leven. Ze hebben zijn organen nodig.
Afscheid
De volgende ochtend ben ik na een doorwaakte nacht in alle vroegte in het ziekenhuis. Toen het gisteren de goede kant op leek te gaan, stelde de verpleging voor dat ik zou helpen bij het hele proces van verzorging: wassen, verschonen, scheren, slangen verversen, infusen controleren.
Op het moment dat ik gisterenavond in diepe rouw van de afdeling vertrok, liep verpleegkundige Moniek nog even met me mee. ‘Josje, als je wilt kun je morgenochtend evengoed helpen Pieter verzorgen hoor. We hebben het besproken en iedereen is het erover eens dat we je dit niet kunnen ontnemen.’
Dankbaar had ik geknikt en hier zit ik nu, op een harde plastic stoel naast het bed waarin de fantastische, getalenteerde, gepassioneerde, liefdevolle jongen ligt die over niet al te lange tijd mijn echtgenoot en de vader van onze kinderen had zullen worden. Moniek trekt het gordijn om het bed dicht en laat ons alleen.
Ik sta op en sla Pieters deken terug. Ik wil hem helemaal zien, van top tot teen, in al zijn pracht en glorie. Het lijkt wel of er een zacht schijnsel van hem afstraalt. Ondanks het doffe tl-licht glanst zijn huid. Hij ziet er beter uit dan de afgelopen dagen; de gelige tint is weg. Dat maakt het misschien nog wel moeilijker en verdrietiger; hij lijkt zo levend.
Mijn verdriet is peilloos. Ik kan alleen maar huilen, huilen, huilen. Mijn hoofd ligt op Pieters buik, als Moniek voorzichtig tussen een kiertje in het gordijn doorkijkt. ‘Och, och, Josje is zo, zó verdrietig,’ zegt ze. Ze heeft het tegen mij, maar ik vermoed dat ze, door me niet rechtstreeks aan te spreken, een poging doet zich niet te laten meeslepen in mijn wanhoop, mijn onmetelijke pijn.
Dat mislukt jammerlijk. Ze stapt de cocon van het gordijn binnen en begint onbedaarlijk mee te snikken. ‘Meisje, meisje toch,’ stamelt ze, maar ze kan haar zin niet afmaken. Samen huilen we: om Pieter, om mij, om ons; om vaders en moeders, broers en zussen, om kinderen; en vooral om jonge mensen die vol levenskracht, levensvreugde en toekomstplannen zijn en die op hun weg de pas afgesneden wordt door een stompzinnig ongeluk.
Toekomst
Die nacht zal Pieter geopereerd worden en zullen zijn bruikbare organen worden getransplanteerd. Voor het eerst sinds bijna een week ben ik thuis in Velsen-Zuid. Het is onverdraaglijk daar te zijn en ik ben blij dat Edo en Julia me vergezellen.
We praten aan één stuk over Pieter. Als ik vertel over onze kinderwens, ontstaat er een bizar idee in mijn hoofd. Ineens heb ik haast. Het is vrijdag laat in de middag, bijna weekend. Ik moet opschieten!
Ik bel met de verpleegkundigen die ik inmiddels als vrienden heb leren kennen en leg mijn onconventionele idee voor. Ik wil weten of het mogelijk is zaad bij Pieter af te nemen, zodat ik later, als ik dat zou willen, alsnog ons kind ter wereld kan brengen. Ik ontmoet niets dan medewerking en Moniek belooft mijn verzoek aan de artsen die de transplantatie zullen uitvoeren voor te leggen.
Naast een rouwende vrouw, ben ik nu ook een vrouw met een missie. Ik wil moeder worden van Pieters kind. Daar heeft zijn overlijden geen verandering in gebracht. Zijn sterven heeft de behoefte om met Pieter verbonden te blijven juist alleen maar versterkt. En dankzij een kind van ons samen, zal er altijd een stukje Pieter springlevend zijn.
Kwijt
Ik bespreek mijn idee met Pieters ouders. Ze geven me groen licht om mijn plan door te zetten. Ik ben diep geraakt door hun groothartigheid. Aan het eind van de middag word ik gebeld. Mijn slagvaardigheid om mijn missie te doen slagen verdampt als ik hoor dat mijn verzoek is afgewezen. De arts die ik spreek geeft me twee redenen.
Allereerst vindt hij het moreel een lastige kwestie, omdat Pieter niet meer gevraagd kan worden of hij het ermee eens is. De tweede reden is van praktische aard en die is, zo zegt hij, doorslaggevend.
Het weekend is begonnen en op zaterdag en zondag is het laboratorium dicht. En aangezien Pieter vannacht na de transplantatie niet langer beademd zal worden, kan er niet tot maandagochtend gewacht worden om het vraagstuk dan nogmaals onder de loep te nemen. Hij vindt het ethisch niet verantwoord om Pieter zo lang kunstmatig in leven te houden.
Ik ben kapot. Ik kan niet meer in discussie. Ik vind ergens ook dat hij gelijk heeft. Misschien ben ik egoïstisch. Ik ben Pieter kwijt. Ik ben alles kwijt wat ik met Pieter samen gehad zou hebben, ook een kind. Ik ben mijn toekomst, mijn leven kwijt.
Ik ben eenendertig jaar en weduwe.
Alleen
Pieters uitvaart is één van de meest slopende, aangrijpende en ook prachtige gebeurtenissen die ik heb meegemaakt. Dat de uitvaart van je geliefde slopend en aangrijpend is, ligt voor de hand. Wat het mooi maakt, is wat er gebeurt tussen Pieters ouders, zijn zus en zwager en mij. De band die we al hadden, wordt nog sterker. Ik voel me ontzettend gesteund door Pieters lieve familie.
Toch ben ik na zijn begrafenis onbeschrijflijk alleen, ondanks dat mijn huiskamer vol zit met onze vrienden, waaronder zelfs een lid van onze koninklijke familie. Ik sta met een dienblad vol drankjes door de kamerdeur naar het gemêleerde gezelschap te kijken. Ik wil niet naar binnen, ik wil alleen zijn met mijn eigen verdriet. Ik wil aan Pieter denken en niet met iedereen hoeven praten over wat ik voel, wat zij voelen. Ik ben zo uitgeput.
Net als ik besluit dat eerlijk te zeggen, voel ik een warme hand tegen mijn onderrug. Verrast kijk ik om, maar de gang is leeg. Dan dringt het tot me door dat ik misschien wel letterlijk een handreiking, een steuntje in de rug van de overkant heb gekregen. Zou het waar zijn? Zou Pieter willen dat ik me onder onze vrienden begeef?
Ik trek mijn schouders naar achteren, haal diep adem en stap de kamer binnen, dompel me onder in de gesprekken. Voordat ik mijn bed zie, is het diep in de nacht. Ik voel me moederziel alleen, maar omringd door liefde.
Waarom?
Ik herinner me een droom, die ik kort na Pieters begrafenis had. Ik was in onze slaapkamer en hoorde beneden een geluid. Op mijn tenen sloop ik naar de huiskamer, waar ik Pieter zwijgend zag rondkijken. Daar stond hij, met de jas aan waarin hij is aangereden, me verdrietig aan te kijken.
Ik wilde op hem afstormen, hem in mijn armen nemen, maar hij stak afwerend zijn hand op. ‘Waarom?’, vroeg hij met tranen in zijn ogen, ‘waarom mocht ik dit niet langer samen met jou beleven?’ Radeloos riep ik: ‘Maar kom dan terug, je weet hoe graag ik dat wil!’ Pieter schudde zijn hoofd en sprak: ‘Nee, ik kan niet meer terug. Het ongeluk was overmacht, daar kon ik niets aan doen. Maar ik heb gekozen. Hoe onmetelijk veel ik ook van je houd.’
Nalatenschap
Waar ik veel troost uit put, is iets heel bijzonders wat Pieter me heeft nagelaten.
Onze eerste afspraak was op 16 juli. De dag erna zei hij: ‘Onthoud die datum, die wordt in jouw leven nog ontzettend belangrijk!’ Bevreemd keek ik hem aan. Mijn leven? Dat was dan toch ook zijn leven? Ik sprak mijn gedachten niet uit. Dat hoefde niet, omdat we elkaar woordeloos begrepen.
Kort daarna lagen we tegen elkaar aan op de bank. Plotseling keek ik op en vond Pieters blik. Hij knikte. Ik knikte. Hij zei: ‘Ja, dat denk ik ook.’ En ik antwoordde: ‘En het is iets met je hoofd.’ Weer knikte hij. Zonder het uit te spreken, wisten we allebei wat we bedoelden: dat we vermoedden dat Pieter niet lang zou leven.
Bizar dat we gewoon doorgingen met plannen maken, ons leven opbouwen. Aan de andere kant: om een telepathische boodschap, waarvan je niet weet of ie op waarheid berust, kun je je leven niet stilzetten. Onze liefde was zo allesoverheersend sterk dat we alle mogelijke scenario’s voor lief namen, beseffend dat we er geen invloed op konden uitoefenen. We genoten van iedere dag samen en hoopten op tijd. Veel tijd.
Jaren later ontmoette ik Chris en samen kregen we een dochter. Ik was uitgerekend op 19 juli en hoopte op 17 juli, de verjaardag van mijn overleden oma. In de nacht van 14 op 15 juli braken mijn vliezen en waren we ervan overtuigd dat ons kind op de 15e geboren zou worden.
Echter, pas na een zevenenveertig uur durende bevalling werd onze Soleil geboren om half twaalf ’s avonds. Op 16 juli. Toen Soleil een paar maanden oud was en ik in een fotoalbum haar verjaardag opschreef, drong het tot me door. Pieters profetie werd zes jaar na zijn uitspraak waarheid.
Twee mannen
Deze maand is het twintig jaar geleden dat Pieter overleed. Nooit eerder vond ik de moed en de woorden om deze episode op te schrijven. Het verdriet om het verliezen van Pieter heeft een enorm litteken achtergelaten in mijn ziel. Het heeft lang geduurd voordat het licht in mijn leven weer aanging.
Mijn vertrouwen in de goede afloop van dingen is nog jaren na Pieters overlijden zoek geweest. Altijd op mijn hoede, angstig, onheil verwachtend, was ik dag na dag aan het overleven. Tot ik op een dag het roer omgooide en me beriep op mijn vermogen om de regie te nemen. Daarna ging het bergopwaarts.
Uiteindelijk vond ik in Chris mijn nieuwe liefde en een reden om aan de toekomst te denken. Ik ben zielsgelukkig met hem en iedere dag dankbaar dat wij samen zijn en een fijn gezin hebben.
Toch zal ik mijn hele leven van twee mannen houden, van ieder op een andere manier. Als ze beiden hier waren, zou ik met allebei getrouwd willen zijn.
Ze lijken in niets op elkaar. Ik weet niet of ik onbewust op zoek ben geweest naar de allergrootste tegenpool van Pieter, om niet in de valkuil van de vergelijking te hoeven stappen. In ieder geval heb ik dat nooit gedaan; ik heb Chris en Pieter nooit vergeleken. Dat is onmogelijk, en dat is goed.
Ik draag dit verhaal op aan Harry en wijlen Leny Cortel, Hanneke Cortel en wijlen Ed Luppens. Ik ben ze eeuwig dankbaar voor hun steun en liefde. Met het overlijden van Ed heb ik een dierbare vriend verloren, met het overlijden van Leny mijn tweede moeder. Met Harry en Hanneke heb ik nog altijd een bijzonder en liefdevol contact.
Mijn speciale dank gaat uit naar Gonesh en Greetje, Edo en Julia, Marion, wijlen mijn moeder en alle andere lieve familie, vrienden en buren voor de niet aflatende stroom aan goede zorgen en bijstand. En ik bedank het personeel dat in november 1995 werkzaam was in het VU Ziekenhuis, afdeling Intensive Care.
Ik maak een knieval voor mijn lief Chris, omdat hij door met mij te trouwen ook met Pieter trouwde en voor mijn prachtdochter Soleil, die door haar geboortemoment mijn eeuwige verbinding met Pieter benadrukt.
En natuurlijk: dank je wel Piep dat je mijn man was, mijn maatje, mijn liefde en dat ik een stukje in dit leven aan jouw zijde heb mogen lopen.

